Kobieta stojąca przy długim stole w jasnym atrium wskazuje dłonią zielony dziedziniec za szkłem, dwoje współpracowników przy stole patrzy na nią

Biuletyn Organizacje Adaptacyjne

Organizacja Adaptacyjna nie jest organizacją bez człowieka

Technologia zwiększa możliwości działania, ale to człowiek nadaje kierunek, określa zasady i ponosi odpowiedzialność.

Ilustracja do artykułu „Organizacja Adaptacyjna nie jest organizacją bez człowieka”

Im więcej organizacja potrafi zrobić bez bezpośredniego udziału człowieka, tym ważniejsze staje się pytanie o jego rzeczywistą rolę. Nie tylko o to, jakie zadania pozostaną w jego rękach, ale przede wszystkim o to, kto będzie nadawał kierunek działaniom organizacji i ponosił odpowiedzialność za ich konsekwencje.

Przez dziesięciolecia rozwijaliśmy organizacje, zwiększając możliwości ludzi. Budowaliśmy zespoły, doskonaliliśmy kompetencje, wdrażaliśmy systemy informatyczne i tworzyliśmy coraz bardziej zaawansowane metody zarządzania. Technologia wspierała człowieka, ale zasadniczy podział ról pozostawał stosunkowo czytelny: system dostarczał informacji lub wykonywał operacje, a człowiek interpretował sytuację, podejmował decyzje i odpowiadał za ich skutki.

Dzisiaj ten podział zaczyna się zmieniać. AI nie tylko przetwarza informacje, ale również analizuje sytuacje, proponuje rozwiązania i może samodzielnie realizować coraz bardziej złożone zadania. To, co jeszcze niedawno wymagało zaangażowania wielu osób, w określonych warunkach może odbywać się przy znacznie mniejszym udziale człowieka.

Łatwo więc dojść do wniosku, że przyszłością jest organizacja, która potrzebuje go coraz mniej.

Nie podzielam tego przekonania. Uważam natomiast, że musimy na nowo zdefiniować, na czym polega obecność człowieka w organizacji i za co rzeczywiście powinien odpowiadać.

Odpowiedzialność to coś więcej niż podejmowanie decyzji

W tradycyjnym modelu zarządzania często utożsamiamy odpowiedzialność z kontrolą. Menedżer odpowiada za określony obszar, więc zatwierdza działania, rozstrzyga problemy i nadzoruje decyzje. Im większa odpowiedzialność, tym więcej spraw powinno przejść przez jego ręce.

Ten sposób myślenia przez lata pomagał zapewniać przewidywalność, ale ma również swoją cenę. Organizacja stopniowo uzależnia zdolność do działania od dostępności osób posiadających uprawnienia decyzyjne. Wiedza może znajdować się blisko problemu, rozwiązanie może być oczywiste, a mimo to decyzja musi czekać na akceptację.

AI dodatkowo uwidacznia to ograniczenie. Skoro technologia potrafi przeanalizować sytuację, przygotować rekomendację, a niekiedy także wykonać działanie, pojawia się pytanie: czy człowiek nadal musi uczestniczyć w każdym etapie?

Moim zdaniem nie. Ale nie oznacza to, że powinien zniknąć z procesu odpowiedzialności.

Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy zdolnością do wykonania działania a uprawnieniem do jego wykonania. System może wskazać najbardziej rentowny wariant współpracy z klientem, ale nie powinien samodzielnie rozstrzygać, jakie znaczenie organizacja przypisuje długoterminowym relacjom, uczciwości czy bezpieczeństwu. To samo dotyczy zresztą ludzi. Handlowiec może znać sposób na szybkie zwiększenie przychodu, ale nie oznacza to, że każda skuteczna sprzedaż będzie zgodna z interesem całej organizacji.

Właśnie dlatego odpowiedzialność nie może sprowadzać się do zatwierdzania kolejnych czynności. Musi oznaczać świadome określanie celu, zasad działania, granic samodzielności oraz sposobu rozliczania konsekwencji.

Człowiek nie musi podejmować każdej decyzji, aby zachować odpowiedzialność. Musi jednak zachować rzeczywisty wpływ na to, jakie decyzje organizacja może podejmować i na jakich zasadach.

Autonomia nie oznacza braku granic

W poprzednich artykułach pisałem o Konstytucji Organizacji jako zbiorze fundamentalnych zasad, które pozwalają jej zmieniać się bez utraty własnej tożsamości.

Wraz z rozwojem AI znaczenie tej koncepcji staje się jeszcze wyraźniejsze. Organizacja Adaptacyjna powinna zwiększać swoją zdolność do samodzielnego działania, ale nie może to oznaczać, że każda możliwa optymalizacja jest automatycznie pożądana.

Wyobraźmy sobie system, który analizując dane sprzedażowe, odkrywa sposób na istotną poprawę krótkoterminowej rentowności. Rekomenduje ograniczenie obsługi określonej grupy klientów, ponieważ generują oni wyższe koszty, niż wynikałoby to z bieżącej wartości ich zakupów.

Z perspektywy pojedynczego wskaźnika rozwiązanie może być uzasadnione. Ale być może są to klienci, z którymi budujemy wieloletnie relacje. Być może ich znaczenie wykracza poza aktualną marżę. A może przyjęte przez organizację zasady zwyczajnie nie pozwalają traktować relacji wyłącznie jako krótkoterminowego rachunku ekonomicznego.

Sama analiza nie rozstrzygnie tych dylematów. Potrzebne są świadomie przyjęte priorytety i odpowiedzialność za dokonywane wybory.

Co ważne, nie jest to problem wyłącznie technologiczny. Przecież również człowiek może osiągnąć swój KPI kosztem innych zespołów, klienta albo długofalowego interesu firmy.

Dlatego nie przekonuje mnie przeciwstawianie autonomii ludzi autonomii AI. W obu przypadkach organizacja potrzebuje wspólnych zasad, czytelnych uprawnień i możliwości korygowania działań, których konsekwencje okazują się niepożądane.

Autonomia bez odpowiedzialności prowadzi do chaosu. Odpowiedzialność bez rzeczywistej autonomii prowadzi do paraliżu.

Od kontrolowania działań do odpowiedzialnej autonomii. Opracowanie własne.
Od kontrolowania działań do odpowiedzialnej autonomii. Opracowanie własne.

Organizacja Adaptacyjna musi nauczyć się godzić jedno z drugim.

Nie wystarczy przy tym pozostawić człowieka na końcu procesu, aby mechanicznie zatwierdzał rekomendacje AI. Jeśli nie ma czasu, wiedzy lub możliwości ich oceny, taka kontrola łatwo staje się pozorna. Formalnie człowiek podejmuje decyzję, ale w praktyce jedynie potwierdza wybór dokonany wcześniej przez system.

Zachowanie ludzkiej odpowiedzialności wymaga czegoś więcej. Człowiek musi rozumieć granice działania technologii, mieć możliwość zakwestionowania jej rekomendacji i realny wpływ na zmianę zasad, według których funkcjonuje organizacja.

Organizacja potrzebuje odwagi, a nie tylko kontroli

Pod poprzednim artykułem Wojciech Stefaniak postawił pytanie, które dobrze pokazuje, że problem odpowiedzialnej autonomii wykracza daleko poza technologię: jak projektować organizacje, aby ludzie mogli podejmować decyzje, eksperymentować i proponować zmiany bez paraliżującego lęku, a jednocześnie nie tracili odpowiedzialności za ich skutki?

To jedno z trudniejszych pytań, przed którymi stoją dzisiaj liderzy.

Przez lata w wielu organizacjach uczyliśmy ludzi przede wszystkim unikania błędów. Rozbudowywaliśmy procedury, ścieżki akceptacji i mechanizmy kontroli. Często robiliśmy to w dobrej wierze, chcąc zapewnić bezpieczeństwo i przewidywalność.

Z czasem jednak mogliśmy stworzyć środowisko, w którym bezpieczniej jest nie podejmować decyzji niż podjąć ją samodzielnie. W takim modelu pracownik nie musi kwestionować własnej wiedzy czy kompetencji. Wystarczy, że nauczy się przekazywać odpowiedzialność wyżej.

A organizacja, która nie pozwala ludziom odpowiedzialnie eksperymentować, stopniowo ogranicza również własną zdolność do uczenia się.

Nie oznacza to, że każdy błąd należy usprawiedliwiać ani że konsekwencje decyzji powinny przestać mieć znaczenie. Chodzi raczej o rozróżnienie pomiędzy błędem wynikającym z odpowiedzialnego działania w uzgodnionych granicach a świadomym lekceważeniem tych granic.

Pierwszy powinien prowadzić do uczenia się. Drugi wymaga reakcji.

Z własnych doświadczeń transformacyjnych coraz wyraźniej widzę, że zmiana sposobu zarządzania nie polega wyłącznie na przyznaniu zespołom większej samodzielności. Trzeba jeszcze stworzyć warunki, w których ludzie będą chcieli i potrafili z tej samodzielności korzystać.

To oznacza odejście od przekonania, że dobry lider musi posiadać odpowiedź na każde pytanie. Jego zadaniem staje się również budowanie środowiska, w którym wiedza może prowadzić do decyzji, inicjatywa nie wymaga ciągłego pozwolenia, a odpowiedzialność nie jest utożsamiana ze strachem przed pomyłką.

I właśnie tutaj spotykają się dwa światy: rozwój AI i rozwój ludzi. Oba wymagają od organizacji większej dojrzałości w określaniu granic autonomii, ale również większej gotowości do rezygnowania z nadmiernej kontroli.

Człowiek nie jest tylko elementem procesu

Jest jednak jeszcze jeden wymiar, którego nie chciałbym pomijać.

Kiedy rozmawiamy o efektywności organizacji, automatyzacji i AI, bardzo łatwo zacząć traktować człowieka wyłącznie przez pryzmat wykonywanych zadań. Jeśli zadanie można zautomatyzować, pojawia się pytanie, czy człowiek nadal jest potrzebny w danym miejscu procesu.

To zrozumiałe pytanie operacyjne, ale niewystarczające jako fundament myślenia o organizacji.

Ludzie nie są jedynie zasobami służącymi do realizowania procesów. Tworzą relacje, budują zaufanie, nadają znaczenie wspólnym działaniom i ponoszą konsekwencje decyzji podejmowanych przez organizację. Są nie tylko jej wykonawcami, ale również uczestnikami i współtwórcami.

Dlatego rozwój technologii nie może być oceniany wyłącznie przez liczbę zaoszczędzonych godzin czy zautomatyzowanych czynności. Równie ważne jest to, co organizacja robi z odzyskanym czasem, jak zmienia role ludzi i czy rzeczywiście zwiększa ich możliwości działania.

Możemy przecież wykorzystać AI do stworzenia organizacji jeszcze bardziej scentralizowanej, w której technologia dostarcza zarządowi coraz więcej informacji, a ludzie mają coraz mniej wpływu na własną pracę.

Możemy również pójść w przeciwnym kierunku: wykorzystać technologię do udostępniania wiedzy, wspierania decyzji i zwiększania samodzielności zespołów.

Ta sama technologia. Dwie zupełnie różne organizacje. Właśnie do tej różnicy wracałem w artykule „AI nie zmieni organizacji. Zmieni ją dopiero organizacja, która potrafi wykorzystać AI”. Technologia otwiera możliwości, ale to sposób funkcjonowania organizacji decyduje o tym, jak zostaną wykorzystane.

O kierunku tej zmiany nie zdecyduje samo AI. Zdecydują ludzie, którzy projektują sposób funkcjonowania organizacji, określają jej priorytety i biorą odpowiedzialność za konsekwencje swoich wyborów.

Wartość AI w organizacji nie powinna być mierzona wyłącznie tym, ile pracy odbiera człowiekowi, ale również tym, jakie nowe możliwości mu daje.

Człowiek pozostaje odpowiedzialny za kierunek

W artykule „Organizacja nie jest strukturą. Jest żywym systemem.” pokazywałem, że organizacja to coś więcej niż formalna struktura. To system relacji, wiedzy i decyzji, którego zdolność do działania powstaje we współpracy ludzi i technologii. W poprzednim tekście „Od zarządzania zmianą do zdolności do zmiany” rozwijałem tę myśl, pokazując, dlaczego adaptacyjność powinna stać się trwałą właściwością organizacji, a nie jedynie efektem kolejnych projektów transformacyjnych.

Wszystkie te wątki prowadzą mnie do jednego przekonania: Organizacja Adaptacyjna nie jest wizją organizacji, w której człowiek stopniowo staje się zbędny.

Przeciwnie. Im większą zdolność do samodzielnego działania będą posiadały organizacje, tym ważniejsze stanie się świadome określenie ich celu, wartości i granic. Tym większego znaczenia nabierze też odpowiedzialność za ludzi, których decyzje organizacji dotyczą.

Zmieni się natomiast rola lidera. Coraz mniej sensu będzie miało utożsamianie przywództwa z kontrolowaniem każdej czynności. Coraz większego znaczenia nabierze umiejętność tworzenia zasad, budowania zaufania, rozpoznawania napięć pomiędzy różnymi celami i podejmowania decyzji, których nie da się sprowadzić do prostego rachunku efektywności.

To wymaga odwagi do oddawania części kontroli bez rezygnacji z odpowiedzialności. Wymaga również uznania, że człowiek nie jest przeszkodą w budowaniu adaptacyjności, lecz jednym z najważniejszych powodów, dla których warto ją rozwijać.

Organizacja Adaptacyjna nie jest organizacją bez człowieka. Jest organizacją, w której człowiek nie musi kontrolować wszystkiego, aby zachować wpływ na to, co najważniejsze.

A technologia, zamiast odbierać mu znaczenie, powinna pomagać w pełniejszym wykorzystywaniu tego, co naprawdę ludzkie: zdolności do nadawania sensu, budowania relacji, dokonywania świadomych wyborów i ponoszenia za nie odpowiedzialności.

Pytania i odpowiedzi

Czy człowiek musi podejmować każdą decyzję, żeby zachować odpowiedzialność?

Nie. Człowiek nie musi uczestniczyć w każdym etapie procesu, ale musi zachować rzeczywisty wpływ na to, jakie decyzje organizacja może podejmować i na jakich zasadach: określać cel, zasady działania, granice samodzielności i sposób rozliczania konsekwencji.

Czym jest „pozorna kontrola” nad AI?

Sytuacją, w której człowiek stoi na końcu procesu i mechanicznie zatwierdza rekomendacje systemu, nie mając czasu, wiedzy lub możliwości ich oceny. Formalnie podejmuje decyzję, w praktyce potwierdza wybór dokonany wcześniej przez AI. Realna odpowiedzialność wymaga rozumienia granic technologii i możliwości zakwestionowania jej rekomendacji.

Jak godzić autonomię z odpowiedzialnością?

Przez wspólne zasady, czytelne uprawnienia i możliwość korygowania działań – te same dla ludzi i dla AI. Kluczowe jest rozróżnienie błędu wynikającego z odpowiedzialnego działania w uzgodnionych granicach (powinien prowadzić do uczenia się) od świadomego lekceważenia tych granic (wymaga reakcji).

Źródło i oryginalna publikacja na LinkedIn: www.linkedin.com/pulse/organizacja-adaptacyjna-nie-jest-orga…

Polecane tematy w Bibliotece wiedzy

Polecane tematy

Zobacz wszystkie tematy

Organizacja adaptacyjna

Modele, praktyki i przykłady organizacji, które uczą się szybciej niż otoczenie.

AI w organizacjach

Jak wdrażać AI odpowiedzialnie – od strategii po codzienną pracę zespołów.

Przywództwo

Liderzy w erze niepewności: decyzje, zaufanie, kultura adaptacji.

Sektor publiczny

Administracja i instytucje publiczne wobec zmiany technologicznej.

Menu